„Deklaraciju o suverenoj BiH“ promovisale su uoči prvih višestranačkih izbora 1990. godine političke stranke nastale iz komunističkih struktura jugoslovenske federalne jedinice SR BiH, u kojima su glavnu riječ vodili muslimanski i hrvatski kadrovi. Nakon izbora i konstituisanja vlasti u BiH, Stranka demokratske akcije, uz podršku Hrvatske demokratske zajednice, u februaru 1992. godine ponovno počinje priču o „Deklaraciji o suverenoj BiH“. Te aktivnosti komunista iz 1990. godine i Stranke demokratske akcije od februara 1992. godine, uz komunističke amandmane na Ustav SR BiH iz 1990. godine, po mom su mišljenju najvažniji potezi u pripremi za realizaciju projekta razbijanja Jugoslavije na teritoriji BiH i proglašenju samostalne „Republike Bosne i Hercegovine“.
Glavne prepreke na tom putu su bile: postojanje Jugoslavije kao međunarodno pravnog subjekta, Jugoslovenska narodna armija sa svojim ustavnim obavezama na teritoriji SR BiH i Srbi kao suvereni i konstitutivni narod u ovoj jugoslovenskoj federalnoj jedinici.
Kreatorima plana „Republika BiH“ bilo je, naravno, jasno da navedene prepreke neće moći da savladaju bez podrške iz inostranstva. I našli su je! Dobili su podršku Ditriha Genšera kao ministra inostranih poslova Njemačke i jednog od najuticajnijih ministara u Evropskoj zajednici, uz to i naciste iz Drugog svjetskog rata. U Austriji su, takođe, imali ministra inostranih poslova, Alojza Moka, ali i predsjednika Kurta Valdhajma, nacističkog oficira iz Drugog svjetskog rata i bivšeg generalnog sekretara UN-a. Uloga američkog ambasadora Vorena Zimermana bila je i te kako značajna, a nije bila zanemariva ni podrška Đanija de Mikelisa iz Italije i Hansa van den Bruka iz Holandije, takođe ministara inostranih poslova i Genšerovih saveznika u Evropskoj zajednici. Političari iz Evropske zajednice uspjeli su da formiraju i „Badinterovu komisiju“ koja je napravila pravnu platformu kako „Republike BiH“ da stigne do nezavisnosti i međunarodnog priznanja. Preporučili su pravnici iz te komisije da BiH organizuje referendum za nezavisnost, ali ih nije bilo briga što rezultat referenduma, po važećim zakonskim propisima u SRBiH, nije bio dovoljan za proglašenje nezavisnosti „Republike BiH“. Njihove vlade su, bez obzira na neuspjeh referenduma u BiH, u aprilu 1992. godine, krenule sa priznavanjem „Republike BiH“.
Nakon što je Evropska zajednica, 6. aprila 1992, priznala „Republiku BiH“, a Sjedinjene Američke Države to učinile dan kasnije, 7 aprila, muslimanskim snagama, i političkim i vojnim (stacioniranim na relativno malom dijelu teritorije bivše SRBiH), nije odgovarala situacija u kojoj je ta njihova, od EZ i SAD priznata, „Republika BiH“, manja i nemoćnija od u januaru 1992. godine proglašene „Republike Srpske kao federalne jedinice u saveznoj državi Jugoslaviji“. Pogotovu što su i preostale jedinice Jugoslovenske narodne armije pokazivale da su bliske Srbima i Republici Srpskoj, a tu su bile i naoružane grupe Srba iz Srbije spremne da se bore za Republiku Srpsku, što su i pokazale energičnim preuzimanjem Bijeljine, početkom aprila 1992. godine.
Bez obzira na međunarodna priznanja Republike BiH, bilo je jasno da će tog aprila 1992. godine početi žestoki rat između Republike BiH i Republike Srpske. Upad hrvatskih regularnih jedinica u Sijekovac (26. marta) i Donji Molovan (3. aprila), te Arkanove Srpske dobrovoljačke garde u Bijeljinu (1. i 2. aprila), kao i spremnost pripadnika 1. armije reformisane JNA da podrže Republiku Srpsku – za svakog iole upućenijeg čovjeka bio je dokaz da će u ratu između Republike BiH i Republike Srpske učestvovati i naoružane jedinice iz Hrvatske na strani Republike BiH, a da će iz savezne države Jugoslavije stizati sve vrste pomoći Republici Srpskoj.
Rat za teritorije i granicu razdvajanja između Republike BiH i Republike Srpske počeo je dan-dva nakon što su EZ i SAD uspostavile diplomatske odonose sa Republikom BiH.
(Doktor Dragan Đokanović, 24. 03. 2026)
Napomena: Fotografisano u Bijeljini – Republika Srpska
