Da bismo došli do konačnog odgovora na pitanje: zašto je Vojska Republike Srpske upala u izuzetno dobro pripremljenu zamku u Srebrenici, (Ja sam siguran da se radilo o zamci, jer se mnogo toga moglo predvidjeti i na bazi toga isplanirati.) – potrebno je da razmislimo o tri stvari:
- Prema međunarodnom ratnom pravu i nalazima Haškog tribunala, kolona koja se probijala iz Srebrenice prema Tuzli bila je legitiman vojni cilj sve dok se nalazila u pokretu i pružala otpor. Kolonu je predvodila 28. divizija „Armije BiH“. Budući da je bila naoružana i da je njen cilj bio proboj kroz neprijateljske linije radi spajanja sa 2. korpusom u Tuzli, ona je predstavljala neprijateljsku vojnu formaciju u borbenoj zoni. Vojska Republike Srpske imala je pravo da postavlja zasjede, granatira je i napada kako bi spriječila njen proboj ili je uništila kao vojnu silu. Gubici koji su nastali u direktnim borbama, poput onih kod Baljkovice ili u šumama tokom artiljerijskih napada, smatraju se legitimnim posljedicama ratnih dejstava.
Međutim, čim bi se pojedinac ili grupa iz te kolone predali ili bili zarobljeni, oni su prestajali da budu legitimna meta. Prema Ženevskim konvencijama, oni su tada postajali ratni zarobljenici sa zaštićenim statusom. Upravo ubistva ljudi koji su već bili pod kontrolom pripadnika Vojske Republike Srpske kvalifikovani su kao ratni zločin, a udruženi sa etničkim čišćenjem ostalog stanovništva Srebrenice i kao „lokalni genocid“, u skladu sa pravnom definicijom koju je međunarodnoj zajednici i Haškom tribunalu nametnuo Mahmud Šerif Basioni.
- Deseti diverzantski odred bio je jedna od najspecifičnijih i najkontroverznijih jedinica Vojske Republike Srpske. Bio je direktno potčinjen Glavnom štabu VRS, odnosno Sektoru za obaveštajno-bezbjednosne poslove. Na čelu tog sektora bio je general Zdravko Tolimir. Činjenica da su primali naređenja direktno iz Glavnog štaba omogućavala im je da djeluju na bilo kom dijelu ratišta bez znanja lokalnih komandanata. Jedinica je brojala između 50 i 80 vojnika. Pored Srba, u jedinici su bili Hrvati (poput Dražena Erdemovića), Bošnjaci i jedan Slovenac. Mnogi su bili profesionalni vojnici koji su se borili za platu (plaćenički profil vojnika). Najkrvavija uloga ovog odreda zabilježena je 16. jula 1995. na vojnoj ekonomiji Branjevo. Pripadnici ove jedinice su tog dana, prema priznanju Erdemovića i presudama strijeljali između 1.000 i 1.200 zarobljenika iz Srebrenice koji su dovezeni autobusima.
- Prema presudama Haškog tribunala, prevoz žena, djece i staraca iz Srebrenice, stotinama autobusa i kamiona na teritoriju opštine Kladanj, okvalifikovan je kao prisilno premještanje, što je jedan od oblika etničkog čišćenja. Sud to preseljenje nije tretirao kao „humanitarnu evakuaciju“, jer je smatrao da žene, djeca i starci nisu imali izbor da ostanu.
(Doktor Dragan Đokanović, 29. 04. 2026)
