Dok je Hrišćanska Crkva bila jedna, nepodijeljena na pravoslavnu i katoličku, prije 1054. godine, Srbima su hrišćansku vjeru propovijedali misionari koji su dolazili iz Rima. Smatra se da je taj proces počeo u 7. vijeku, za vrijeme cara Iraklija (610-641).
U 8. vijeku Srbi masovnije postaju hrišćani, najviše zahvaljujući uticaju Carigrada, odnosno carigradskog patrijarha.
Kako se to desilo?
Romejski car Lav III Isavrijanac (vladao je od 717. do 741. godine), 732. godine, (bio je tada u sukobu sa rimskim papom), prebacuje dijelove Balkana naseljene Srbima u crkvenu nadležnost carigradskog patrijarha. Na taj način je ogromna većina naših predaka došla pod presudni vjerski uticaj Carigrada. Papi je ostavio Istru i Dalmaciju sa splitskom arhiepiskopijom, pa je preostali dio Srba, nastanjen na zemljištu splitske arhiepiskopije, ostao pod vjerskim uticajem rimskog pape.
Srbi su u svojoj istoriji prihvatali dvije religije: prvo su prihvatili hrišćanstvo, a potom, nekoliko vijekova kasnije, islam. Na žalost današnjih Srba, Srbi koji su primili islam tokom vijekova su se odrekli svog nacionalnog identiteta.
Kada su Srbi primili hrišćanstvo imali su svoju državu sa svojim vladarima. Prihvatanje hrišćanstva nije značilo potčinjavanje bilo kojoj stranoj državi.
Međutim, kada su Srbi izgubili svoju državu i pali pod vlast strane imperije, islamskog Osmanskog carstva – koje je porobilo srpske države, počeli su primati islam. Srpski muslimani iz bivših srpskih država postajali su odani podanici Osmanskog carstva, a srpski muslimani iz Bosne proglašeni su i serhatlijama, odnosno islamskim graničarima (krajišnicima). Većina srpskih muslimana vremenom su postajali neprijatelji srpske državnosti, a oni najbogatiji i najistaknutiji su i napredovali u hijerarhiji Carstva.
Pjesnik Petar II Petrović Njegoš, u svom djelu „Ogledalo srpsko“, kroz razgovor Crnojević Iva i njegove ptice (sokola), slikovito opisuje prelazaka na islam Stanka Staniše Crnojevića:
Soko ptica: „Ja sam juče od kleta Stambola;
noćila sam noćas na Cetinju,
na Cetinju, na dvoru tvojemu,
kod Đorđija, kod tvojega sina;
kazaše mi da si pred Kotorom,
zato sam ti jutros doranila
i tanku ti knjigu donijela
od Staniše, od sina tvojega.“
No mu veli Crnojević Ivo:
„A boga ti, soko tica siva,
što mi kažeš za Stanišu moga?“
Soko njemu opet odgovara:
„Pred carom ti izide Staniša.
car iz prve zamoli Stanišu:
‘Poturči se, Crnojević Stanko,
a ja ću te pašom učiniti,
pašaluk ti Skenderiju dati!’
Al’ Staniša caru odgovara:
‘Ne bih ti se, care, poturčio
niti mojom vjerom prevrnuo
da mi dadeš tvojega prestola,
da mi dadeš dvanaest repovah
navezene dragijem kamenjem,
koje nosiš okolo turbana.’
Car Staniši opet reče tvome:
‘Čuj me dobro, Crnojević Stanko:
al’ ćeš tvojom vjerom prevrnuti,
ali nećeš glave iznijeti
s nijednijem bratom Crnogorcem
iz mojega bijela Stambola!’
Stanko ti se tad na muke nađe:
bolje život i pašaluk turski
nego sablju i crna dželata; –
poturči se tvoj Staniša, Ivo!
Sultan ga je pašom učinio.
darova mu zemlju Skenderiju
i svu tvoju do mora državu.“
(Doktor Dragan Đokanović, 21. 03. 2026)
Napomena: Fotografisano u Prijedoru – Republika Srpska
